Mövcud
məlumatlara görə, işğalçı Ermənistanın əvvəllər işğal etdiyi ərazilərdə bir
milyona yaxın mina qoyub. Bir milyon mina bir milyon candır.
Mina
təhlükəsi öz-özünə yox olmur; onun istifadə müddəti yoxdur. Hələ də İkinci
Dünya Müharibəsindən qalan minalar var. Odur ki, problem qaçılmaz şəkildə həll
edilməlidir. Artıq altı ildir ki, Azərbaycan bunu edir.
Döyüş
əməliyyatları zamanı müdafiə tərəfi sərhədlərə və mövqelərə yaxınlaşmanı çətinləşdirmək
üçün müəyyən məkanları minalamaqla maneə zonaları yarada bilər. İşğalçılar azad
edilməsinin qarşısını almaq üçün hərbi əməliyyatlar zamanı ələ keçirdikləri əraziləri
hasara ala bilərlər. Bu, hərbi zərurət səbəbindən mədənçilikdir. Amma müharibə
qanunlarına görə, bütün hallarda minalanmış sahələrin aydın xəritələrinin tərtib
edilməsi məcburidir ki, bu xəritələr beynəlxalq hüquqa görə, müharibələrdən
sonra qarşı tərəfə verilir. Təəssüf ki, heç vaxt beynəlxalq hüququ nəzərə
almayan düşmənimiz var idi.
Realistik
mina sahəsi xəritələrinin olmaması böyük problemdir. Bir neçə il əvvəl Ermənistan
bir yığın blankı təhvil verdi, onlardan yalnız beşdə biri real idi. Milyonun
beşdə biri vedrədə bir damladır. Erməni qeyri-qanuni silahlı dəstələri nadir
hallarda cinayətlərinin baş verdiyi yerləri qeydə alırdılar. Proses xüsusilə
müharibə bitməzdən əvvəl və Üçtərəfli Bəyannamə əsasında artıq azad edilmiş üç
rayonu tərk etmək prosesində aktivləşdi. Ağdam ən çox minalanmış ərazi idi. Ermənilər
ordumuzun Ağdam istiqamətindən irəliləyişini gözləyib, Ağdam torpağını çoxlu
sayda minalarla doldurdular. Ona görə də Ağdamın bərpası, insanların ora
qayıtması çox gec başlayıb. Eyni şey Kəlbəcər. İşğalçılar oranı tərk etdikdən
sonra əsgərlərimizin çəkdiyi kadrlar hələ də yadımdadır. Minalarla örtülmüş dağ
yamacı...
Daha
ciddi cinayət müharibədən sonrakı mədənçilikdir, o zaman Ermənistandan RMK-nın
məsuliyyət zonasına təzə minalar gətirilmişdir. Onlar azərbaycanlı hərbçilərin,
fəhlələrin və jurnalistlərin keçdiyi yolları minalayıblar. 2021-ci ildə Kəlbəcərdə
mediamızın üç əməkdaşı belə dünyasını dəyişdi. Laçında 2021-ci ildə Ermənistanda
istehsal olunan bir neçə yüz mina aşkar edilib. Bu o deməkdir ki, ərazi Azərbaycana
verildikdən sonra minalar Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti zonasına
çatdırılıb. Qarabağa alternativ yol çəkildikdən sonra Laçın şəhəri və bir sıra
kəndlər geri qaytarılmalı idi və qonşularımız bu prosesin faciələrlə müşayiət
olunmasını istəyirdilər.
Onu
da nəzərə almaq lazımdır ki, çay daşqınları, sel və sürüşmə nəticəsində minalar
hərəkət edə bilər.
Bir
sözlə, minalardan təmizləmə böyük və mürəkkəb problemdir.
Erməni
işğalçılarının qoyub getdiyi minalanmış sahələr hərbi zərurət deyildi. Bu,
müharibədən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərə qayıdan, tikinti aparan və
torpaqda işləyən dinc əhalinin məhv edilməsi məqsədi ilə həyata keçirilirdi.
Belə mədənçilik insanlığa qarşı cinayətdir. Gələcəkdə bu cür hərəkətlər
soyqırım kimi təsnif edilsə, təəccüblənmərəm. Bu, doğrudan da, soyqırım
üsullarından biridir. Və çox ucuz. Məlum olduğu kimi, evdə hazırlanmış qətl
silahı hazırlamaq üçün üç dollar kifayətdir.
Müharibə
bitəndən bu günə kimi 433 nəfər erməni minalarının qurbanı olub. Minalar öldürür
və şikəst edir. Bu rəqəm isə istehkamçılarımızın fədakar əməyi olmasaydı, dəfələrlə
çox olardı. Onlar indi müharibədən sonrakı proseslərin ən təhlükəli
cinahındadırlar.
Erməni
işğalçılarının işğal illərində və işğal etdikləri əraziləri tərk edərək etdikləri,
bir daha təkrar edirəm, insanlığa qarşı cinayətdir. İşğalçılar öz mövqelərinə
yaxınlaşmaları deyil, mülki obyektləri minalayıblar. Və bu məqsədyönlü şəkildə
edilib. Qəbiristanlıqlar, dağıdılmış şəhər və kəndlər, otlaqlar minalanmış, meşələrdəki
ağacların altına minalar qoyulmuşdur. Oyuncaqlar, məişət əşyaları, evlərin
girişləri, elektrik stansiyaları, həyətlər, pilləkənlər minalanmışdır. Yəni
geri qayıdan əhalinin həyatının cəmləşməli olduğu bütün o yerlər.
Məsələ
BMT səviyyəsində qaldırılmalıdır. Ermənistan erməni minalarının qurbanlarına və
onların ailələrinə təzminat ödəməlidir. Hesab edirəm ki, minaların erməni tərəfi
tərəfindən qoyulmasına heç kim şübhə etmir. Bunun erməni silahlı qüvvələri və
ya qanunsuz separatçı birləşmələr olmasının fərqi yoxdur.
Azərbaycan
demək olar ki, təkbaşına işləyir. Bəli, çoxları dəstək vəd edən bəyanatlar
verir, lakin bunlar hələlik sadəcə sözlərdir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə
işlərin əsas həcmini Azərbaycan Respublikası Ərazilərinin Minalardan Təmizlənməsi
üzrə Agentliyi (ANAMA), həmçinin Müdafiə və Fövqəladə Hallar nazirlikləri həyata
keçirir. Azərbaycan rəhbərliyi, Xarici İşlər Nazirliyi, Ombudsman texniki,
ekspert və maliyyə yardımının artırılması üçün mütəmadi olaraq beynəlxalq
ictimaiyyətə müraciət edir. Lakin hələlik geri dönüş yoxdur. Ona görə yox ki,
dünyada belə praktikalar yoxdur. BMT, özünün Minalardan Təmizləmə Xidməti
(UNMAS) vasitəsilə dünyanın təxminən 19 ölkə və ərazisində minalarla mübarizə fəaliyyətini
davam etdirir. Azərbaycan bu siyahıda yoxdur. Afrikada və Yaxın Şərqdə ölkələr
var, Kosovo və Ukrayna var. Amma Azərbaycan yoxdur. Ölkəmiz həmişə olduğu kimi
problemi təkbaşına həll etməlidir.
Bu
yaxınlarda Bakıda səfərdə olan ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri İqnazio Kassis
bildirib ki, Azərbaycanda minaların təmizlənməsi uzun illər davam edəcək və ölkənin
üzləşdiyi ən mühüm humanitar problemlərdən biridir. O, minalardan təmizləmə
üçün Ukraynaya 100 milyon İsveçrə frankı ayrılmasından danışsa da, ATƏT-lə Azərbaycan
arasında bu sahədə həyata keçirilən layihələr barədə deməyə heç nə tapmayıb.
Çünki ATƏT belə layihələrə baxmayıb.
Mülki
əhali arasında itkilərin o qədər də çox olmaması yalnız istehkamçılarımızın cəsarətinin
və peşəkarlığının, o cümlədən Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin apardığı
maarifləndirmə işinin nəticəsidir. Könüllülərimiz çox iş görüblər. Qapı-qapı gəzib
söhbət etdik. Elə hallar olub ki, öz torpaqlarına qayıdan insanlar mina
aşkarlayıb və bizim göstərişlərimiz onlara faciədən qaçmağa kömək edib. Onlar
özlərini necə aparacaqlarını və hara müraciət edəcəklərini bilirdilər.
Ümumilikdə,
2020-ci il Dünya Müharibəsindən sonra Qızıl Aypara Cəmiyyətinin keçmiş məcburi
köçkünlər, artıq öz torpaqlarına qayıtmış və hələ də qayıtmağa hazırlaşanlar
arasında həyata keçirdiyi müxtəlif mina təhlükəsizliyi tədbirlərindən 110 752 nəfər
faydalanıb. Altı il ərzində biz Füzuli, Cəbrayıl, Tərtər, Ağdam, Bərdə, Tovuz,
Qazax, Gədəbəy rayonlarında, Bakı, Sumqayıt, Mingəçevir və Gəncədə insanlarla
işləmişik. Görüşlərdə vətəndaşlara partlayıcı maddələrin insan həyatına təsirini,
davranış qaydalarını və təhlükəli ərazilərin əlamətlərini əks etdirən broşürlər,
bukletlər, plakatlar və dəftərlər təqdim olunub. Ümumilikdə 110 800 nüsxə belə
material buraxdıq.
Bu
təbliğat çox faydalı oldu və buna görə könüllülərimizə minnətdaram.
İstənilən
halda vətəndaşlar yadda saxlamalıdırlar ki, təhlükəsizlik qaydalarına əməl
olunmasa, risk qalmaqdadır. Xəbərdarlıq əlamətlərinə əməl etməsəniz, risk
qalır. Uşaqlara sınanmamış yerlərdə oynamamağı izah etməsəniz, risk qalacaq.